استفاده گسترده از پسماندهای حاصل از فرآوری محصولات قندی به خصوص نیشکر به عنوان محصولات جانبی از جنبه های مثبت و قابل توجه این صنعت می باشد. با اینحال خطرات زیست محیطی نیز ممکن است هنگام استفاده از فرآوری این محصولات جانبی به وجود آید. برخی از کاربردهای این محصولات جانبی به شرح زیر می باشد:

– سوزاندن باگاس برای تامین توان مورد نیاز برای فرآوری نیشکر و تولید برق

– تخمیر و تقطیر پسماندهای غنی از شکر از جمله ملاس

– استفاده از از ضایعات به طور مستقیم و یا بعد از کمپوست نمودن آنها به عنوان اصلاح کننده خاک

– استفاده از ضایعات در تغذیه دام که پیشرفت های اخیر منجر به بهبود قابل توجه این روند شده است

اقتصاد تولید و بهره برداری از محصولات جانبی شدیدا تحت تأثیر عوامل بیرونی (از جمله دسترسی به منابع جایگزین) می باشد. با اینحال پیشرفت تکنولوژی های مختلف فرصت های بیشتری را برای سود اقتصادی و بهره برداری از صنعت شکر و محصولات جانبی آن و خروجی های جایگزین پدید می آورد.

نیشکر قابلیت بسیار بالایی در تولید محصولات جانبی مفید دارد.  مثلاً در صنعت شکر کوبا حداقل ۳۰ محصول دیگر در کنار شکر تولید میشود.اگرچه کشت نیشکر در اصل برای تولید شکر انجام میشود، اما توجه زیادی را برای بحران انرژی در آینده به خود جلب کرده است که ممکن است به دلیل هزینه روز افزون و قابلیت دسترسی کمتر به سوخت های فسیلی باشد که میتواند تغییر در هدف، پویایی و اثرات کشت نیشکر را تسریع کند.

با توجه به قیمت کودهای معدنی و کمبود کودهای آلی، استفاده از ضایعات حاصل از فرآوری شکر موضوع ویژه ای در برخی از مناطق کشت نیشکر شمرده میشود. همچنین میتواند نقش ویژه ای را در کشت ارگانیک محصولات قندی بازی کند. پیشرفت مهم در استفاده گسترده از ماشین هایی که برای جداسازی ساکاروز از مواد دیگر به ویژه باگاس طراحی شده اند اولین مرحله از فرآوری نیشکر با هدف افزایش بهره وری عملیات و بازیابی محصولات جانبی است. دیگر تحول مهم شامل پیشرفت تکنولوژی برای بهبود ناخالصی های جزیی اما نسبتاً با ارزش مثل اسید استونیک، پلی ساکاریدها، اسید گلیکولیک و اوکتاکوزانول و مشتقات آنهاست.

پاتورا کاربرد صنعتی محصولات جانبی نیشکر را بررسی کرد و تخمین زد که mt 66 تولید شکر می تواند به همراه خود ۶۶ mt باگاس خشک، ۱۷ mt ملاس و ۵ mt گل صافی خشک و ۲۱۵ mt سایر پسماندهای نیشکری را تولید کند. در شرایط خوزستان از هر تن ساقه نیشکر برداشت شده  حدود ۱۰۰ کیلوگرم شکر خام، ۳۳۰ کیلوگرم باگاس با رطوبت ۵۰ درصد، ۳۸/۴ کیلوگرم ملاس با رطوبت ۲۰ درصد، ۴۰ کیلوگرم گل صافی با رطوبت ۱۳ درصد و ۴۰ کیلوگرم فیلتر کیک بدست می­آید.

الف) باگاس

باگاس یکی از پسماندهای ساقه نیشکر می باشد که پس از عصاره گیری از ساقه گیاه بر جای می ماند. این پسماند ماهیت فیبری داشته و از آن برای مصارف سوخت، کاغذسازی، مصالح ساختمانی و تهیه کود آلی استفاده میشود. همچنین به عنوان بستر برای تولید قارچ های خوراکی، تولید مخمر و در تغذیه نشخوار کنندگان مورد مصرف قرار میگیرد. در ایران نیز سالیانه حجم انبوهی از باگاس تولید میشود که عمدتا اختصاص به استان خوزستان دارد (۱). باگاس عموماً در کارخانه های نیشکر به عنوان سوخت استفاده می شود، مگر آنکه سوخت های جایگزین دیگر با قیمت ارزان در دسترس باشند. ارزش ویژه باگاس به عنوان سوخت (تولید برق و انرژی گرمایی به شکل بخار) موضوعی است که در صنعت نیشکر بسیار مورد توجه می باشد. پتانسیل سوخت سلولزی حاصل از نیشکر چه به طور مستقیم به عنوان یک سوخت و چه به عنوان پایه ای برای روش های تولید سوخت های دیگر تحت پشتیبانی مفهوم انرژی حاصل از نیشکر است. مطابق با این دیدگاه ها، باگاس کمتر به عنوان ضایعات و بیشتر به عنوان اولین محصول کشت نیشکر مورد توجه قرار میگیرد.

ب) ملاس

باقیمانده شربت غلیظ شده نیشکر را که امکان استخراج مواد قندی آن وجود ندارد ملاس می نامند که از ملاس می توان برای تهیه الکل صنعتی، مواد پروتئینی، اسید استیک، اسید سیتریک، سرکه، استن، شربت، کود و خوراک حیوانات استفاده نمود. ملاس نهایی مایع سیاه رنگی است که پس از تبلور مجدد شکر باقی می ماند. از این مایع ساکارز بیشتری را نمیتوان استخراج نمود. از ملاس در تهیه الکل استفاده میشود و یکی از محصولات ویژه ای است که از یک کارخانه شکر تولید میشود. ملاس یک ماده خام مهم به ویژه برای صنایع تخمیری است. اگرچه کاربردهای دیگری هم دارد. میزان ملاس نهایی معمولا حدود ۷/۲% وزن نیشکر است و ترکیب دقیق آن تا حدی متغیر است. به طور کلی ملاس ترکیبی از ۲۰% آب، ۳۰-۳۵% سوکروز ، ۴-۷% گلوکز، ۶-۹% فرکتوز، ۳% سایر مواد، خاکستر (اکسیدهای آلومینیوم، آهن، سدیم، کلسیم، منیزیم، پتاسیم و سیلیکون) به همراه SO3، اسیدهای Cl و P2O5 در کل حدود ۱۲-۱۴%)، ترکیبات نیتروژن (پروتئین خام و اسیدهای آمینه ۵/۴%)، لیپیدها، ۱۲-۱۴% و مقادیر کمی رنگدانه و ویتامین می باشد.

ج) گل صافی

گل صافی (فیلتر کیک) عمدتاً از پساب حاصل از فرآوری نیشکر به دست می‏آید. این ماده هنگامی که از گل و لای در فرآیند تصفیه آبگیری میشود، از فیلترهای پرس و خلاء باز یابی میشود. پاتورائو بیان می کند که حدود ۵/۳% وزن نیشکر، گل صافی تولید می شود. این ماده حاوی ماده ارگانیک کلوئیدی، ۳۰-۱۵% فیبر، ۱۵-۵% پروتئین خام، ۱۵-۵% شکر، ۱۵-۵% موم خام و روغن و ۲۰-۱۰% خاکستر از جمله اکسیدهای K, Si, Ca, P, Mg  می باشد. می توان گل صافی را خشک نمود یا میتوان آن را با آب مخلوط کرد و مستقیماً آن را تخلیه کرد یا پس از ته نشینی، مایع رویی آن را تخلیه نمودو یا در همان جا نگه داشت. افزون بر استفاده از آن به عنوان اصلاح کننده خاک، کاربردهای مختلفی برای گل صافی به خصوص به عنوان غذای حیوانات و به عنوان یک منبع موم می توان نام برد.